Αλέξανδρος Παναγούλης: μέσα στην ανίερη λήθη των τελευταίων χρόνων, μια ομάδα οκτώ προσωπικοτήτων βρήκε το κουράγιο να συγκεντρώσει σε μια εξαιρετική έκδοση σπάνιες μαρτυρίες και σπάνιες φωτογραφίες.
Πρωτομαγιά του 1976 έφυγε από τη ζωή ο Αλέξανδρος Παναγούλης.
Πέρασαν κιόλας 50 χρόνια. Και οι Έλληνες, λωτοφάγοι, δεν έχουν κάνει πολλά πράγματα γι’ αυτόν. Θα θυμίσω ότι στην τελετή της αποδημίας του, μια πομπή ενός εκατομμυρίου Ελλήνων τον συνόδευσε στην αθανασία.
Ο λαός τού φόρεσε δυο μεγάλες φτερούγες, σαν αυτές του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, κι έτσι τον φαντάζεται μέχρι σήμερα.
Ο Μίκης τον φαντάζεται σαν κόκκινο τριαντάφυλλο και έγραψε το ομώνυμο τραγούδι, που του το αφιέρωσε. Ο Ρίτσος είπε τότε: «Είναι ο υπ’ αριθμόν ένα Έλληνας». Και στο ποίημά του «Ο Εξαδάκτυλος», έγραψε γι’ αυτόν:
Πολιτεία φωτιά
πολιτεία χαλκός
πολιτεία σημεία
η σκάλα, ο φανοστάτης
το φωτισμένο πεζοδρόμιο
κι ο Αλέξανδρος.
Απείθεια στον θάνατο.
Τιμωρία.
Απείθεια στη ζωή.
Δόξα.
Ενδυμα εξαίσιο περιβλήθηκε
το σχοινί της κρεμάλας του.
Η μαυροφόρα ή άπεπλος
με τους πολλούς θανάτους
με την αδιάκοπη γέννηση
το ’να της χέρι υπομονή
τ’ άλλο γροθιά.
Η Παναγία των θουρίων.
Κρατημένα χαλινάρια
σίδερο από δόντια
άλμα ολόρθο
πάνω από τον τελευταίο τοίχο
τ’ άνθινο στεφάνι
σου ’πεσε απ’ τα μαλλιά.
Μέσα στην ανίερη λήθη των τελευταίων χρόνων, μια ομάδα οκτώ προσωπικοτήτων βρήκε το κουράγιο να συγκεντρώσει σε έναν εξαιρετικό τόμο σπάνιες μαρτυρίες και σπάνιες φωτογραφίες. Ωραία έκδοση, με εξώφυλλο μια φωτογραφία του Αλέξανδρου Παναγούλη στο Στρατοδικείο, που θυμίζει τη μοναδική φωτογραφία του κυρ Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη στη «Δεξαμενή».
Ο Παναγούλης ήταν από καλή γενιά. Ο πατέρας του αξιωματικός, γεμάτος διακρίσεις. Ο μεγάλος του αδελφός, ο Γιώργος, αξιωματικός που δεν ανέχθηκε το καθεστώς της χούντας και λιποτάκτησε. Εφυγε από την Ελλάδα και, διαμέσου Τουρκίας, έφτασε στην Τεχεράνη και από εκεί στο Ισραήλ. Εκεί, η μοίρα τον χτύπησε κατάστηθα. Προδομένος από τη χούντα, συνελήφθη από Ισραηλινούς και φορτώθηκε σ’ ένα πλοίο με προορισμό τον Πειραιά. Κανείς δεν ξέρει πώς χάθηκε. Αλλοι λένε ότι προσπάθησε να δραπετεύσει, ενώνοντας σεντόνια, για να πέσει στη θάλασσα και να κολυμπήσει. Κι άλλοι λένε –το πιθανότερο– ότι τον πέταξαν μεσοπέλαγα δεμένο στη θάλασσα.
Στην έκδοση που ανέφερα, γράφουν προσωπικότητες παγκόσμιου διαμετρήματος, όπως ο Πιερ-Πάολο Παζολίνι και ο πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας Σάντρο Περτίνι. Αλλά και Ελληνες. Ανάμεσά τους, ο Νίκος Αλιβιζάτος, ο Δημήτρης Δουλγερίδης, ο Τίτος Πατρίκιος, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (ένα από τα μεγαλύτερα μυαλά της χώρας), η Μαρία Φαραντούρη, ο Γιώργος Νταλάρας.
Η ομάδα των οκτώ, όμως, που έφερε σε πέρας αυτό το μεγάλο εγχείρημα, είναι ο Νίκος Σηφουνάκης, ο Θανάσης Πετρίδης, ο Θανάσης Νιάρχος, ο Γιάννης Σολδάτος, ο Αντώνης Λιάκος, ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης, ο Μάνος Ευστρατιάδης και ο Τάσος Σακελλαρόπουλος.
Ολες αυτές οι μαρτυρίες ουσιαστικά φωτίζουν ένα από τα μεγαλύτερα πρόσωπα της νεότερης Ιστορίας μας. Του πλέκουν ένα φραγγέλιο, ένα ακάνθινο στεφάνι.
Κολαστήριο
Κατά βάθος, ο Αλέξανδρος Παναγούλης ήταν ένας άνθρωπος της περιπέτειας, χωρίς να πάψει ποτέ να είναι ένας ήρωας της ανθρωπιάς. Λένε πως μόνο τρεις άνθρωποι έχουν αντέξει τόσο ξύλο: ο Μάνος Κατράκης στη Μακρόνησο, ο Παναγούλης σε τρεις διαφορετικές φυλακές και ο «αιματοστόλιστος στρατηγός» Σπύρος Μουστακλής, στο κολαστήριο του ΕΑΤ-ΕΣΑ. Για τον Μάνο Κατράκη, ο Ρίτσος θυμάται ότι στο Μακρονήσι τού διέσωσε τα ποιήματα, αλλά και ότι ήταν αυτός που φρόντιζε όλους τους εξόριστους. Μια μέρα, και αφού τον βασάνισαν άγρια, οι βασανιστές του τον ειρωνεύτηκαν, φωνάζοντάς του: «Τι μας παριστάνεις; Τον Μαρίνο Κοντάρα;» Ο Κατράκης είχε υποδυθεί στον κινηματογράφο τον Μαρίνο Κοντάρα, με μεγάλη επιτυχία. Οταν άκουσε τη φράση αυτή, χαμογέλασε και τους απάντησε: «Οχι τον Μαρίνο Κοντάρα, μόνο τον Ανθρωπο!»
Η δουλειά που έχει γίνει στο βιβλίο αυτό είναι αξιοθαύμαστη. Οι φωτογραφίες είναι απίστευτες. Δυο από αυτές είναι συγκλονιστικές. Ο Παναγούλης γυμνός, λίγα λεπτά μετά την απόπειρα δολοφονίας του Γεωργίου Παπαδοπούλου, με σταυρωμένα τα χέρια πάνω από τα γόνατα και ο Ρίτσος παραστάτης στο γυάλινο φέρετρο, ατάραχος, σαν να συνοδεύει κάποιον μεγάλο νεκρό. Μια τρίτη φωτογραφία, που την έζησα κι εγώ στην Πολυκλινική Αθηνών, είναι για μένα από τις πιο συγκλονιστικές που έχω δει στα 60 χρόνια που διαπλέω την πατρίδα, οριζοντίως και καθέτως.
Εκεί, στην Πολυκλινική, συναντιούνται για πρώτη φορά οι δύο εθνομάρτυρες: ο Σπύρος Μουστακλής κατάκοιτος, παράλυτος, ανήμπορος να μιλήσει και από πάνω του ο Αλέξανδρος Παναγούλης, τρυφερός, με ένα δάκρυ μοιρασμένο στα δυο του βλέφαρα, που δεν έπεσε, για να μην τον συγκινήσει. Με το χέρι του περασμένο στα πλευρά του ήρωα και με το άλλο να του κρατάει το κεφάλι. Φοράνε και οι δύο πιτζάμες. Τον Μουστακλή τον συνοδεύει η Χριστίνα, η γυναίκα του, που άντεξε τα δικά της μαρτύρια, ισοδύναμα με του άντρα της. Ο Παναγούλης έχει κοντά του την Οριάνα Φαλάτσι, η οποία έχει έρθει από την Ιταλία για να του πάρει συνέντευξη. Εκεί βρέθηκα κι εγώ, νεαρός δημοσιογράφος στα «Επίκαιρα». Φύγαμε την άλλη μέρα και τόσο η Φαλάτσι όσο κι εγώ, μείναμε στο σπίτι του πολλές ώρες. Η Φαλάτσι, μάλιστα, κοιμήθηκε εκεί το βράδυ.
Συνέντευξη
Για τη δική μου συνέντευξη με τον Παναγούλη, για τη δική μου συνέντευξη με την Οριάνα Φαλάτσι και για τη δική μου συνέντευξη με τον Σπύρο Μουστακλή, που ήταν η δυσκολότερη της ζωής μου, θα γράψω στο αφιέρωμα της «Εφ.Συν.» σε λίγες μέρες.
Αμφότεροι, Αλέξανδρος και Σπύρος, ήταν «θεόθεν αλήτες». Αμφότεροι, περιφρόνησαν τους βασανιστές τους και δεν έβγαλαν μιλιά. Την προσεχή Τετάρτη, γίνεται στο Πάρκο Ελευθερίας, μπροστά από τον «λάκκο με τους σκορπιούς», δηλαδή μπροστά από το κολαστήριο του ΕΑΤ-ΕΣΑ, μια μεγάλη γιορτή, όπου παρουσιάζεται το βιβλίο αυτό και στο τέλος τρεις σπουδαίοι καλλιτέχνες θα κλείσουν τη βραδιά: η Μαρία Φαραντούρη, ο Γιώργος Νταλάρας, αλλά και ο Σταύρος Ξαρχάκος, που θα απαγγείλει ποίημα του Αλέξανδρου Παναγούλη παίζοντας ο ίδιος πιάνο.
Θέλω να προσθέσω, καταλήγοντας, μερικά από τα αριστουργηματικά παραλειπόμενα του Σολωμού, στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», που ταιριάζουν στον Παναγούλη:
1.- Πάντα ανοιχτά, πάντ’ άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου.
2.- Ολοι σαν ένας, ναι, χτυπούν, όμως εσύ σαν όλους.
3.- Ολίγο φως και μακρινό, σε μέγα σκότος κι έρμο.
4.- Φως που πατεί χαρούμενο τον Αδη και τον Χάρο.
5.- Η δύναμή σου πέλαγος και η θέλησή σου βράχος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου