Η Σαλαμίνα με τα μάτια του Ιάκωβου Ραγκαβή

Γράφει ο Παναγιώτης Βελτανισιάν

Φιλόλογος - Λαογράφος

Στο βιβλίο Τα Ελληνικά ο Ιάκωβος Ρ. Ραγκαβής μας δίνει στοιχεία ιστορικά, γεωγραφικά και στατιστικά για τη Σαλαμίνα, που κεῖται κατὰ τὸν ἀνατολικὸν μυχὸν τοῦ κόλπου τῆς Αἰγίνης (Σαρωνικοῦ) πλησίον τῆς στερεᾶς, ἔχουσαν πρὸς ἀνατολὰς τὸν Πειραιὰ καὶ πρὸς ἄρκτον τὴν Ελευσῖνα κατὰ τὰ Μέγαρα· τὸ μῆκος αὐτῆς εἶναι ὡς ἔγγιστα 4 ὡρῶν· ἔχει λιμένα μέγαν πρὸς τὸ δυτικὸν, μίαν κωμόπολιν ὁμώνυμον ἐπὶ τοῦ λιμένος κατὰ τὸ βορ-δυτικὸν, ἓν χωρίον Ἀμπελάκια καὶ ἕτερον Μούλκι, ἔτι δὲ καὶ σταθμὸν ὑγειονομικὸν καὶ δύο μοναστήρια, τῆς Παναγίας τῆς Φανερωμένης εἰς πρόποδας ὄρους κατὰ τὸ βορ-δυτικὸν, καὶ τοῦ Ἁγ. Νικολάου κατὰ τὸ νοτ-δυτικὸν ὡσαύτως εἰς πρόποδας ὄρους, διαλελυμένον δὲ ἤδη. Μεταξὺ τῆς κωμοπόλεως καὶ τῆς Φανερωμένης ἐν τόπῳ πεδινῷ ὑπάρχουσιν Ἑλληνικὰ ἐρείπια. 

Εἰσὶ δὲ ἐν Σαλαμῖνι καὶ δύο μικρὰ ὄρη ὧν τὸ μὲν πρῶτον καλούμενον Μαυροβούνι καὶ κείμενον κατὰ τὸ μέσον τῆς νήσου μεταξὺ Ἀμπελακίων καὶ Μουλκίου, ἔχει ὕψος 380 μέτρ. γαλλ· τὸ δὲ κατὰ τὸ νοτιώτατον παρὰ τὸν αἰγιαλὸν φέρει τὸ ὄνομα Κόχη καὶ ὑψοῦται εἰς 277 μέτρ. γαλλ. κάτωθεν τούτου νοτ-δυτ. ἐπὶ τοῦ αἰγιαλοῦ σώζονται Ἑλληνικὰ ἐρείπια.

Ἡ γῆ εἶναι ὅλως ἄκαρπος καὶ τραχεῖα, καὶ ἡ νῆσος οὐδὲν ἔχει εἰμὴ ἐλαίας ὀλίγας καὶ πεύκας πολλὰς, καὶ μελίσσια καὶ ἰχθεῖς καὶ ὀστρακόδερμα πολλὰ ἐν οἷς καὶ ὄστρεα μεγάλα ὀνομαζόμενα γαϊδουροπόδια. Οἱ κάτοικοι εἰσὶν Ἀλβανικῆς καταγωγῆς· τὸ κύριον αὐτῶν ἔργον εἶναι ἡ ἁλιευτικὴ καὶ ἡ συλλογὴ τῆς ῥητίνης, ἣν μεταχειρίζονται κατὰ πᾶσαν τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα εἰς τὴν οἰνοποιίαν. Οἱ Σαλαμίνιοι συνήθως μεταβαίνουσι κατὰ τὸ ἔαρ εἰς Ἁλικαρνασσὸν (Βουδρούμι) καὶ ἀλλαχοῦ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας πρὸς σύναξιν τῆς τοιαύτης πευκίνης ῥητίνης, ὡς εἰς τοῦτο λίαν ἐπιτηδευόμενοι· κατὰ δὲ τὰς ἀρχὰς τοῦ χειμῶνος ἐπανέρχονται καὶ παραχειμάζουσιν οἴκαδε μέχρι τοῦ ἐλευσομένου ἔαρος. Ἡ μονὴ τῆς Φανερωμένης εἶναι ὠχυρωμένη· ἔχει τείχη καὶ πύργους καὶ ἐκτίσθη ὑπὸ τοῦ Ἁγ. Λαυρεντίου οὗ σώζεται καὶ ὁ τάφος· ἡ ἐκκλησία εἶναι κεκοσμημένη διὰ πολλῶν καὶ καλῶν εἰκόνων· ἔξωθεν δὲ αὐτῆς εἰσὶν ὀκτὼ κίονες ἐκ μαρμάρου καὶ συηνίτου λίθου. Ἡ μονὴ αὕτη ὠνομάσθη τῆς Φανερωμένης, διότι ὁ Λαυρέντιος, πτωχός Μεγαρεὺς ξυλοκόπος εὗρεν ἐξ ὀπτασίας τὴν εἰκόνα τῆς Παναγίας ἐν ταύτῃ τῇ θέσει. Ἔχει ἡ μονὴ κτήματα οὐχὶ ἐπὶ τῆς νήσου, ἀλλ` ἀντικρὺ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Μεγάρων συνιστάμενα εἰς ἀγροὺς καὶ 8,000 ἐλαιοδένδρων ἃ δίδουσι πρόσοδον 15,000 δραχμῶν· δαπανῶνται δὲ πάντα σχεδὸν εἰς τὰς ἀνάγκας τῆς μονῆς ἥτις ἔχει ἕνα ἡγούμενον καὶ εἴκοσι μοναχούς· ἡ μονὴ αὕτη πάσχει λειψυδρίαν μὴ ἔχουσα ὕδωρ ἄλλο εἰμὴ τὸ ὄμβριον εἰς δεξαμενὰς συναγόμενον· ἀπὸ τῆς θέσεως τῆς μονῆς φαίνεται ἡ Ἐλευσὶς καὶ πολὺ μέρος τοῦ κόλπου τῆς Σαλαμῖνος· μετὰ 45 λεπτὰ ἀπὸ τῆς μονῆς ὑπάρχει σπήλαιον βαθὺ ἐν ὧ νομίζεται ὅτι ὁ Εὐρυπίδης ἐποίει τὰς τραγωδίας. Ἡ Σαλαμὶς ὡς ἐπὶ τοῦ Μηδικοῦ πολέμου οὕτω καὶ ἤδη ἐπὶ τοῦ ἱεροῦ ἀγῶνος τῆς Ἑλλάδος κατὰ τοῦ Ὀθωμανικοῦ κράτους ἀρξαμένου τῷ 1821 κατεπληρώθη ὑπὸ γυναικῶν καὶ παίδων τῶν Ἀθηναίων οἵ εἶχον καταφύγιον τὴν νῆσον ταύτην ὡς καὶ τὴν Αἴγιναν. Ἡ Σαλαμὶς ἀποτελεῖ τανῦν δῆμον τῆς ἐπαρχίας Μεγαρίδος. Ἐν Σαλαμῖνι ὑπάρχει σχολεῖον δημοτικὸν Β` τάξεως καὶ σταθμὸς ὑγειονομικὸς Α` τάξεως καὶ σταθμός τελωνειακὸς καὶ εἰρηνοδικεῖον.